Δευτέρα, 13 Ιουνίου 2016

Εκπαίδευση για την Αειφόρο Ανάπτυξη: από το θρανίο και το έδρανο στην κοινωνική-οικονομική αρένα


Λέξεις κλειδιά: Εκπαίδευση,  Αειφορία, Αειφόρος Ανάπτυξη, νεανική επιχειρηματικότητα, κοινωνική οικονομία, κοινωνικές επιχειρήσεις

Εισαγωγή
Ο μορφωτικός οργανισμός του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών δηλ. η UNESCO, μετά τη λήξη της «Δεκαετίας της Εκπαίδευσης για την Αειφόρο Ανάπτυξη (ΕΑΑ)» δείχνει να ανησυχεί βαθιά για τις επιπτώσεις  της κλιματικής αλλαγής και καλεί (απεγνωσμένα θα έλεγα) σε μια παγκόσμια κινητοποίηση προς την Αειφόρο Ανάπτυξη. Στην πρόταση για το Παγκόσμιο Πρόγραμμα Δράσης –(Π.Π.Δ.)  (UNESCO General Conference 37/ 2013) αναφέρει: «Η Αειφόρος Ανάπτυξη δεν μπορεί να επιτευχθεί μόνο με πολιτικές συμφωνίες, οικονομικά κίνητρα ή τεχνολογικές λύσεις. Απαιτεί αλλαγές στον τρόπο που σκεπτόμαστε και δρούμε. Η εκπαίδευση παίζει καίριο ρόλο στην επέλευση αυτής της αλλαγής».  Ο σκοπός του Παγκόσμιου Προγράμματος Δράσης (GAP) είναι να δημιουργήσει και να αναβαθμίσει δράσεις σε όλα τα επίπεδα και τις περιοχές της εκπαίδευσης και της μάθησης, ώστε να επιταχυνθεί η πρόοδος προς την αειφόρο ανάπτυξη».

Οι δύο κύριοι στόχοι του  Π.Π.Δ. είναι
(α) να αναπροσανατολίσει την εκπαίδευση και μάθηση έτσι ώστε όλοι να έχουν την δυνατότητα να αποκτήσουν τις γνώσεις, τις δεξιότητες, τις αξίες και τις στάσεις που θα τους ενδυναμώσουν για να συνεισφέρουν στην αειφόρο ανάπτυξη, και
(β) να ενισχύσει την εκπαίδευση και τη μάθηση σε όλα τα πεδία, στα προγράμματα και στις δράσεις που προωθούν την αειφόρο ανάπτυξη.
Η πιο βασική πρόκληση, αφορά την ίδια την ΕΑΑ η οποία είναι μετασχηματιστική εκπαίδευση και ως εκ τούτου έχει ως σκοπό τον αναπροσανατολισμό των κοινωνιών προς την αειφόρο ανάπτυξη (εμείς την αναφέρουμε ως αειφορία και τη σχετική εκπαίδευση ως Εκπαίδευση για την Αειφορία).  Αυτό απαιτεί τον αναπροσανατολισμό των εκπαιδευτικών συστημάτων και των δομών, όπως επίσης την αναπλαισίωση της διδασκαλίας και της μάθησης. Η ΕΑΑ αφορά τον πυρήνα της διδασκαλίας και της μάθησης και δεν μπορεί να θεωρείται ως ένα πρόσθετο στις υπάρχουσες εκπαιδευτικές πρακτικές (ό.π.)

Στην Ελλάδα
Η τεράστια αλλαγή που συντελείται στην ελληνική κοινωνία από το τέλος της δεκαετίας του 1990 και οδήγησε στις τεράστιες ανατροπές του τέλους της δεκαετίας του 2000, δεν μπορεί να αφήσει ανεπηρέαστη την εκπαίδευση στην χώρα μας. Τώρα που η Ελλάδα βιώνει τη χειρότερη κρίση μετά τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο και που η μορφή της εξόδου από αυτήν θα καθορίσει το μέλλον της για τα επόμενα πολλά χρόνια, είναι απαραίτητο η παιδεία μας, η οποία θα πρέπει να αποτελέσει το θεμέλιο της ανάκαμψης, να αναπροσανατολιστεί αναλόγως.
Όσον αφορά τα αναλυτικά προγράμματα στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση, αυτά θα πρέπει να αποτελέσουν τη βάση για τη βελτίωση των ικανοτήτων και δεξιοτήτων των μαθητών  ώστε να έχουν ενεργή συμμετοχή ως ενήλικες στην προσπάθεια για ανάκαμψη μέσω της αειφόρου ανάπτυξης. Και λέγοντας ενεργή συμμετοχή εννοούμε ότι οι μαθητές αποκτούν μερικές ουσιαστικές ικανότητες και γνώσεις, οι οποίες θα τους επιτρέψουν να συμβάλλουν στο γενικό κοινωνικό καλό  (υλικά και πνευματικά) και να αποκτήσουν την ικανότητα να κάνουν κρίσεις για ανεπιθύμητες κοινωνικές καταστάσεις (Aronowitz & Giroux, 2010).
Για να επιτευχθεί ένας τέτοιος φιλόδοξος στόχος, θα πρέπει να αναθεωρηθούν όλα τα αναλυτικά προγράμματα και στις δύο βαθμίδες της εκπαίδευσης και να αναπροσανατολιστούν προς την «παραγωγή» εκείνων των πολιτών που θα έχουν επιθυμία συμμετοχής στην προσπάθεια για υπέρβαση της κρίσης μέσα από τον αγώνα για την αειφορία, θα διαθέτουν τις γνώσεις για τον τρόπο λειτουργίας της κοινωνίας και της οικονομίας, θα έχουν δεξιότητες επικοινωνίας και δικτύωσης, θα αποκτήσουν ένα παγκόσμιο όραμα για ένα καλύτερο μέλλον για όλους. Η αναθεώρηση αυτή θα πρέπει να λάβει υπόψη της τις αρχές και τις αξίες της αειφορίας (αλληλεγγύη, ολιγάρκεια, ακεραιότητα, δικαιοσύνη, ανεκτικότητα, δημοκρατία κα) και θα πρέπει να εισηγείται τρόπους αποτελεσματικής διδασκαλίας και μάθησης. Όμως για να γίνει αυτό, θα πρέπει να αναπτυχθεί, αφού συζητηθεί, μια νέα πολιτική πλατφόρμα για το είδος της αειφορίας που υιοθετεί η κοινωνία στη φάση της κρίσης, με προοπτική το ξεπέρασμά της.
Το σχολείο ως φορέας κοινωνικών αξιών μπορεί να συμμετέχει ενεργά στην αναζήτηση λύσεων για την αντιμετώπιση  της σύγχρονης κοινωνικής και περιβαλλοντικής κρίσης. Στο πλαίσιο της Εκπαίδευσης για την Αειφορία το σχολείο καλείται να λειτουργήσει ως φορέας αλλαγής (Uzell, 1999), αφού πρώτα το ίδιο αποτελέσει το αντικείμενο της αλλαγής αυτής (Orr 1992, Sterling 1996, 2002). Θα πρέπει να ενσωματώνει διαρκώς, θεωρητικά και πρακτικά, τις αρχές της αειφορίας στα πλαίσια πραγματικών, ουσιαστικών και όχι συμβολικών αλλαγών (Fullan, 2001), καλύπτοντας τη διάσταση που υπάρχει ανάμεσα σε αυτό που διδάσκει και σε αυτό που εφαρμόζει (Uzell et al. 1994). Συνεπώς είναι αναγκαίος ο προσανατολισμός του σύγχρονου σχολείου προς τις αρχές, τις αξίες, και τις πρακτικές της αειφορίας, οι οποίες θα διαπερνούν το παιδαγωγικό, κοινωνικό/οργανωσιακό και τεχνικό/ οικονομικό επίπεδο λειτουργίας του (Posch 1998, Φλογαΐτη & Δασκολιά 2004, Φλογαΐτη κ.α. 2010, Κάτσενου 2012).

Τι κάνει το σχολείο για την αειφορία και την αειφόρο ανάπτυξη;
Το Ελληνικό σχολείο επισήμως διδάσκει την αειφόρο ανάπτυξη στο γυμνάσιο στο πλαίσιο του μαθήματος Βιωματικές δράσεις – Συνθετικές  Δημιουργικές Εργασίες– Project. Το μάθημα αυτό, για ένα περίπου τρίμηνο, δίνει την ευκαιρία στους μαθητές να έλθουν σε επαφή με κάποιες έννοιες που σχετίζονται με την αειφορία. Λέει το αναλυτικό πρόγραμμα του μαθήματος:
Οι μαθητές/τριες ως υπεύθυνοι ενεργοί πολίτες να κατανοούν και να εφαρμόζουν στην
καθημερινή ζωή γνώσεις και διαδικασίες σχετικές με:
 Την αναγνώριση ότι η παραγωγή ή η κατανάλωση ενός προϊόντος ή μίας υπηρεσίας, σε ένα μέρος του πλανήτη, εξαρτάται από τους φυσικούς πόρους σε άλλα μέρη του πλανήτη και ότι αυτό δημιουργεί δυναμικές ευκαιριών αλλά και απώλειες περιβαλλοντικών, κοινωνικών και οικονομικών στοιχείων σε άλλα σημεία της τοπικής παγκόσμιας αλυσίδας. Μπορούμε να δούμε ότι εισάγει κατά κάποιο τρόπο τους μαθητές στη σχέση αγαθών, προϊόντων και ευκαιριών επιχειρηματικότητας, χωρίς να την κατονομάζει. Το θέμα είναι ότι δεν προχωρούν τα πράγματα καθόλου, μένουν στάσιμα, τα προσπερνάμε χωρίς καν να ξύσουμε την επιφάνειά τους. Το σχολείο όμως δεν διδάσκει απολύτως τίποτε για την κοινωνική οικονομία και την κοινωνική επιχειρηματικότητα. Θα πρέπει οι μαθητές να είναι πολύ τυχεροί σε όλη τη διάρκεια της δωδεκαετούς φοίτησής τους, ώστε να πέσουν πάνω σε δάσκαλο ή καθηγητή που θα τους εισαγάγει στον νέο αυτό κόσμο. Μάλιστα ορισμένες παρατάξεις που δεν θα κατονομάσω, είναι σφόδρα αντίθετες με την διδασκαλία της επιχειρηματικότητας  είτε με προγράμματα σχετικά με την επιχειρηματικότητα κτλ. Φίλος μου τηλεφώνησε και με επέπληξε επειδή στο σχολείο μου έκανα φέτος , στο πλαίσιο των Ερευνητικών Εργασιών, ένα πρόγραμμα για την νεανική επιχειρηματικότητα και τη δημιουργία κοινωνικής νεανικής επιχείρησης.
Το ίδιο το πλαίσιο λειτουργίας του σχολείου, με τις εξετάσεις, με τα διαγωνίσματα, με την προώθηση της ατομικής προόδου, αντιμάχεται στην ουσία την συνεργασία, την κοινή προσπάθεια, την ομαδικότητα, την προσπάθεια επίτευξης στόχων στο πλαίσιο της ομάδας, την κοινωνικοποίηση, την αλληλεγγύη. Προωθεί την ιδέα, ότι όποιος πρωτεύει στο σχολείο θα ζήσει καλύτερα από τους άλλους. Σε άλλες χώρες έχουν καταλάβει ότι η πρόοδος έρχεται μέσα από τη συνεργασία. Γνωρίζουν πολύ καλά ότι το καλύτερο ατομικό αποτέλεσμα είναι κατώτερο του αποτελέσματος που παράγει μια οποιαδήποτε ομάδα στο ίδιο πεδίο. Ακόμη και η Ερευνητική Εργασία που εισήχθη για να σπάσει αυτά τα στεγανά, τελικά έσπασε τα μούτρα της, αλλά αυτό είναι αντικείμενο άλλου συνεδρίου ….
Ο Σχολικός Επαγγελματικός Προσανατολισμός έχει καταργηθεί από τα λύκεια και μαζί του καταργήθηκαν και τα ΓΡΑΣΕΠ δηλαδή τα Γραφεία Σχολικού Επαγγελματικού Προσανατολισμού.  Στη Φινλανδία που επισκέφτηκα  και παρακολούθησα έναν διευθυντή λυκείου για δύο βδομάδες, ο πιο στενός του συνεργάτης ήταν η σύμβουλος Επαγγελματικού Προσανατολισμού, η οποία συναντούσε όλους τους μαθητές, έναν-έναν για να βοηθήσει στην επιλογή μαθημάτων και κατευθύνσεων. Ο ίδιος σύμβουλος, στην Ελλάδα, θα μπορούσε, έχοντας βέβαια κατάλληλη και επαρκή επιμόρφωση, να ωθήσει τους μαθητές και τις μαθήτριες σε πιο συνεργατικές μορφές επαγγελματικού προσανατολισμού.
Οι σημερινές προοπτικές των σημερινών νέων στην Ελλάδα
Νομίζω ότι δεν χρειάζεται να πω τίποτε επί του θέματος. Δεν υπάρχει κανείς σ’ αυτή την αίθουσα, υποθέτω, που δεν έχει στο στενό του περιβάλλον τουλάχιστον έναν ξενιτεμένο νέο, πιθανότατα επαρκώς μορφωμένο. Το μέγα ζήτημα είναι πώς θα κρατήσουμε τους νέους μας εδώ στη χώρα, ώστε να συμβάλλουν κι οι ίδιοι στη συνολική βελτίωση της ζωής των κατοίκων της.
Στο φυλλάδιο της Α.ΚΟΙ.Σ.Δ.Α.  «Απασχόληση, αυτοαπασχόληση και κοινωνικοί συνεταιρισμοί», στη σελίδα 10, αναφέρεται ότι τα εμπόδια στην ίδρυση και λειτουργία ΚΟΙΝΣΕΠ περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων την «έλλειψη επιχειρηματικής τεχνογνωσίας και ανάλογης εκπαίδευσης».
Ας δούμε, λοιπόν,  τι μπορεί να κάνει το σχολείο και ιδιαίτερα η ΕΑΑ.
Με την εφαρμογή ενός νέου προγράμματος σπουδών για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση/Εκπαίδευση για την Αειφόρο Ανάπτυξη μπορούμε να επιτύχουμε σταδιακά τη διάπλαση αυτόνομων και ενεργών πολιτών οι οποίοι:
θα είναι περιβαλλοντικά ευαισθητοποιημένοι, θα κατέχουν τη σχετική γνώση, θα συνειδητοποιούν τη σοβαρότητα των ζητημάτων αλλά κυρίως θα διαθέτουν τις απαιτούμενες ικανότητες και τη θέληση προκειμένου να γίνουν παράγοντες αλλαγών στην κατεύθυνση της επίλυσης τους.
δεν θα ανταποκρίνονται παθητικά και δεν θα προσαρμόζονται σε επιλογές και επιταγές διαφόρων κέντρων εξουσίας, αλλά θα διερευνούν και θα σκέπτονται κριτικά, θα αναλαμβάνουν τις ευθύνες τους και θα συμμετέχουν στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων, παρεμβαίνοντας δυναμικά και δημοκρατικά στα κοινωνικά δρώμενα με στόχο τις αλλαγές που απαιτούνται και τη διαμόρφωση συνθηκών αειφόρου ανάπτυξης,
θα έχουν οράματα, ικανότητες και αξίες που θα τους βοηθούν να διαπραγματεύονται και να σχεδιάζουν ατομικά και κυρίως συλλογικά τους κοινωνικούς όρους της αειφορίας προσδιορίζοντας αυτόνομα το παρόν τους και επαγρυπνώντας για το μέλλον των γενεών που θα έλθουν.
Μεθοδολογικά η ΕΑΑ είναι προσανατολισμένη στην ομαδοσυνεργατική διδασκαλία. Και μόνον αυτή η μεθοδολογική προσέγγιση αν γενικευτεί στην δευτεροβάθμια εκπαίδευση, πολύ σύντομα θα έχει δημιουργήσει ανθρώπους που θα μάθουν να συνεργάζονται και να παράγουν αποτελέσματα και προϊόντα ως ομάδα. Μέσα σε έναν ωκεανό ατομικής προσπάθειας η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση/ΕΑΑ και η Ερευνητική Εργασία-Project, προσπαθούν να ρηγματώσουν την κυρίαρχη μετωπική και δασκαλοκεντρική διδασκαλία. Πέρα όμως από το μεθοδολογικό-ομαδοσυνεργατικό, που κατά τη γνώμη μου στην κοινωνική οικονομία παίζει τον πιο σημαντικό ρόλο, πρέπει να δούμε και το περιεχόμενο της ΕΑΑ, σε σχέση πάντα με την κοινωνική οικονομία.
Η ΕΑΑ προωθεί αρχές και αξίες, όπως η αλληλεγγύη, η ολιγάρκεια, η φροντίδα για τον άλλον, κτλ. Οι αξίες αυτές αν γίνουν αποδεκτές από τους μαθητές και αν τις ενστερνιστούν, μπορούν να εργαστούν με επιτυχία στο κοινωνικό πεδίο.
Το ίδιο το σχολείο θα πρέπει να βοηθήσει τα παιδιά να κατανοήσουν ότι η εποχή που το δημόσιο ήταν η καταφυγή όλων, έχει περάσει. Το συζήτησα με τις μαθήτριές μου και έδειξαν να κατανοούν πως δεν είναι ποτέ δυνατόν ένα εκατομμύριο νέοι να προσληφθούν στο δημόσιο. Βγαίνοντας από τις σπουδές τους, είτε δευτεροβάθμιες είτε ανώτατες, θα βρεθούν αντιμέτωπες με την αγορά. Κι εκεί, όσο κι αν το πελατειακό σύστημα επιβιώνει στη χώρα, όσο κι αν χρειάζεσαι ακόμη «μπάρμπα στην Κορώνη», θα πρέπει να βρεις τρόπο να επιβιώσεις και να προκόψεις. Οι κοινωνικές επιχειρήσεις είναι μια πολύ καλή ιδέα για να αντιμετωπίσουμε την νεανική ανεργία.


Ελληνική
Γεωργόπουλος Α. (2002). Περιβαλλοντική Ηθική. Αθήνα: Gutenberg.
Δουλάμη, Ε.  & Σ. Χατζηλεοντιάδου  (2012) Αειφόρο Σχολείο  Η Περίπτωση του 1ου Σ.Ε.Κ. Αλεξανδρούπολης , 6ο Συνέδριο ΠΕΕΚΠΕ, Θεσσαλονίκη
Καλαϊτζίδης, Δ. & K. Ουζούνης (2000)  Περιβαλλοντική Εκπαίδευση: Θεωρία και Πράξη. Εκδ. Σπανίδης, Ξάνθη
Καλαϊτζίδης, Δ. & B. Δηλάρη (2010) Το Βραβείο Αειφόρου Σχολείου. Στο 5ο Συνέδριο της ΠΕΕΚΠΕ, Ιωάννινα.
Καλαϊτζίδης, Δ. (2013) Το αειφόρο σχολείο: δείκτες αειφόρου σχολείου και μεθοδολογία οργάνωσης. Αθήνα: Aeiforum
Κάτσενου, Χ. (2012) Η έννοια της συμμετοχής στο πλαίσιο του αειφόρου σχολείου.  Μια έρευνα δράσης σε δημοτικό σχολείο, Διδακτορική διατριβή, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο
Λίβα, Α., & Μ. Σφακιανάκη (2012) Δράσεις του 2ου ΕΠΑΛ Ηρακλείου για το αειφόρο σχολείο, 6ο Συνέδριο ΠΕΕΚΠΕ, Θεσσαλονίκη
Λιαράκου, Γ. & Ε. Φλογαΐτη (2007) Από την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση στην Εκπαίδευση για την Αειφόρο Ανάπτυξη: Προβληματισμοί, Τάσεις και Προτάσεις. Αθήνα: Νήσος
Μπαζίγου, Α. (2010). Η πρόκληση του αειφόρου σχολείου στην ανάπτυξη συνεργατικών σχέσεων ανάμεσα στους εκπαιδευτικούς. Πρακτικά του πανελλήνιου συνεδρίου «Το αειφόρο σχολείο του παρόντος και του μέλλοντος» Αθήνα, Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού
Παπαϊωάννου Ι. & Ι. Βλάχος, & Κ. Παπασωτηροπούλου, & Ε. Αντωνακοπούλου (2010) Αειφόρα Σχολεία: το παράδειγμα του νομού Αχαΐας. Πρακτικά  συνεδρίου «Το αειφόρο σχολείο του παρόντος και του μέλλοντος» Αθήνα: Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού
Παπαδημητρίου, Β. (2010) Σχολική κουλτούρα, σχολικό κλίμα και αειφόρο σχολείο. Για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση. Τ.44 σ.12-13
Φλογαΐτη, Ε. (2006) Εκπαίδευση για το περιβάλλον και την αειφορία. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.
Φλογαΐτη, Ε. & Μ. Δασκολιά, (2004). Περιβαλλοντική Εκπαίδευση: Σχεδιάζοντας ένα «αειφόρο» μέλλον. Στο Π. Α. Αγγελίδης & Γ. Γ. Μαυροειδής (επιμ.) Εκπαιδευτικές καινοτομίες για το σχολείο του Μέλλοντος, Τ. Β΄,  σελ. 281-302, Αθήνα: Τυπωθήτω-Γιώργος Δαρδανός
Φλογαΐτη, Ε. & Γ.  Λιαράκου (επιμ.) (2009)  Eκπαίδευση για την Αειφόρο ανάπτυξη. Από τη θεωρία στην πράξη. Αρχάνες: Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Αρχανών.
Φλογαΐτη, Ε. Χ. Κάτσενου, Ε. Ναούμ, & Χ. Νομικού (2010) Η έννοια της αειφορίας ως ρυθμιστική  ιδέα για την εξέλιξη ενός εκπαιδευτικού οργανισμού σε κοινότητας μάθησης, Πρακτικά του πανελλήνιου συνεδρίου «Το αειφόρο σχολείο του παρόντος και του μέλλοντος» Αθήνα, Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού


Δημήτριος Καλαϊτζίδης
Δρ Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης-Σχολικής Γεωγραφίας
Πρόεδρος  Aeiforum
Διευθυντής Ραλλείου ΓΕΛ Θηλέων Πειραιά

4 σχόλια:

  1. o Ομιλών σύνεδρος θα πρέπει να εμπλουτίσει τις απόψεις του περί Αειφόρου Ανάπτυξης και Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης πέραν των ανακυκλούμενων στον Ελλαδικό χώρο εδώ και 2 δεκαετίες και αυτό για να είναι πιο επίκαιρες οι εισηγήσεις

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Αυτό το σχόλιο αφαιρέθηκε από τον συντάκτη.

      Διαγραφή
    2. Η ομιλία μου δεν αφορά την Π.Ε. ούτε την Αειφόρο Ανάπτυξη. Ο υποδεικνύων θα μπορούσε μας πει το όνομά του, ώστε να τον συμβουλευόμαστε όταν πρόκειται να γράφουμε για τα δύο αυτά θέματα.

      Διαγραφή
  2. o Ομιλών σύνεδρος θα πρέπει να εμπλουτίσει τις απόψεις του περί Αειφόρου Ανάπτυξης και Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης πέραν των ανακυκλούμενων στον Ελλαδικό χώρο εδώ και 2 δεκαετίες και αυτό για να είναι πιο επίκαιρες οι εισηγήσεις

    ΑπάντησηΔιαγραφή